وجوب انتظار(2)

در احاديث متعددي از معصومين(ع) قيام کننده ي از اهل بيت (ع) که انتظار ظهورش از ارکان دين به شمار آمده، دقيقاً معرفي شده است. به عنوان نمونه از حضرت جواد الائمه(ع) نقل شده است که فرمودند:

انّ القائم منّا هو المهديِّ الذي يجب أن ينتظر في غيبته. (4)

همانا قيام کننده از ما (اهل بيت«ع») همان مهدي(ع) است که انتظار او در (زمان) غيبتش واجب است.

تعبير وجوب، در فرمايش حضرت جواد(ع) نشان دهنده ي ضرورت حال انتظار در زمان پنهاني امام(ع) مي باشد. و نتيجه اي که از کلّ اين بحث گرفته مي شود اين است که دينداري و بندگي خدا جز به شرط تحقق اين رکن مهم – يعني انتظار قائم(ع) امکان ندارد و کسي که به دنبال عبادتِ پروردگار است، نبايد از اين امر واجب غفلت بورزد.

اما نکته اي که در اينجا به صورت سؤال يا اشکال مطرح مي شود اين است که: مگر حالت انتظار يک حالتِ اختياري است که بتواند متعلق وجوب قرار گيرد؟ آيا اساساً امر به انتظار داشتن صحيح است؟

هر کس حالِ انتظار را در خودش وجدان کرده باشد، تصديق مي کند که اين حال بدونِ وجود مقدّماتش در انسان ايجاد نمي شود و اگر مقدماتِ آن به طور کامل موجد شود، «انتظار» قهراً حاصل مي شود و نياز به امر و دستوري در مورد آن نيست.

بنابراين مي توان گفت: اصل حالت انتظار داشتن بسان افعالي چون خوردن و آشاميدن، اختياري انسان نيست. و اگر کسي طالب ايجاد اين حال باشد، بايد مقدمات آن را در خودش فراهم کند و در صورت تحقّق آن مقدمات، حالت انتظار خودبخود به وجود مي آيد. پس امر به انتظار و وجوب آن، در حقيقت به ايجاد آن مقدمات بر مي گردد.

البته انتظار داراي شدت و ضعف مي باشد و هر درجه اي از آن، مقدمات خاص خود را دارد. پايين ترين درجه ي انتظار وقتي است که انسان احتمال وقوع چيزي را بدهد. شدت انتظار بستگي به قوت اين احتمال بالاتر، انتظار بستگي به قوت اين احتمال دارد. احتمال بالاتر، انتظار قوي تر را موجب مي گردد و قوت انتظار، منشأ پيدايش آثاري در فرد منتظر مي شود که اين آثار در مراتب پايين تر به چشم نمي خورد. بحث فعلي ما به درجات پايين انتظار که اثر چنداني در فرد ندارد، ناظر نيست. بر اين اساس، مقدماتي که حال انتظار را در فرد به درجه ي قابل توجه و مؤثري مي رساند، در چهار عامل خلاصه مي کنيم:

اول: يقين داشتن به وقوع چيزي. يعني اينکه انسان واقع شدن چيزي را به طور قطع و يقين بداند و هيچ شک و ترديدي در آن نداشته باشد. در اين صورت انتظارو وقوع آن، خودبخود در شخص حاصل مي گردد. و هر قدر اين علم و يقين قوي تر باشد، انتظار وقوع آن هم شديدتر است.

دوم: نزديک دانستن وقوع آن چيز. ممکن است واقع شدن چيزي را انسان با قطع و يقين بداند، ولي وقوع آن را در آينده اي دور ببيند. در اين صورت حالت انتظار براي آن واقعه ضعيف است. و هر قدر وقوع آن را نزديک تر ببيند، انتظارش در مورد آن بيشتر خواهد بود.

سوم: دوست داشتن آن وضعيتي که به وقوع آن علم دارد. انسان هر اندازه چيزي را که خبر از وقوعش داده اند بيشتر دوست بدارد، حالت انتظارش نسبت به آن شديدتر مي شود. چه بسا خبر قطعي از واقع شدن چيزي به انسان داده شود ولي آن چيز مطبوع و محبوب او نباشد، در اين صورت قطعاً انتظارش نسبت به آن کمتر و ضعيف تر مي باشد.

چهارم: دوست داشتن آن کسي که خبر از آمدنش داده اند. اگر انسان به آمدن کسي يقين داشته باشد، هر قدر او را بيشتردوست بدارد، آمدنش را بيشتر انتظار مي کشد.

اگر اين چهار عامل در مورد وقوع چيزي موجود باشد، قهراً و قطعاً انتظار وقوع آن هم قابل توجه خواهد بود و هيچ نيازي به امر نسبت به آن نيست. به کسي که اين مقدمات برايش حاصل شده، لازم نيست گفته شود که: «منتظر باش!» چون او قطعاً منتظر هست. حتي نمي توان گفت: «منتظر نباش!» زيرا با وجود اين عوامل، او نمي تواند منتظر نباشد.

در مورد انتظار ظهور امام عصر(ع) هم مطلب از همين قرار است. (5)

براي آنکه حال انتظار ايشان در کسي پيدا شود، بايد مقدماتش فراهم شود. اگر مقدمات محقق باشد، انتظار هم هست و نيازي به امر نسبت به آن نيست. و اگر آن مقدمات نباشد، انتظار حاصل شدني نيست. مهم ترين اين مقدمات همان چهار عامل مذکور است:

اول، يقين به ظهور حضرت: هر قدر علم و يقين شخص به ظهور امام(ع) بيشتر و عميق تر باشد، انتظارش نسبت به آن بيشتر است. و اگر خداي ناکرده شک و ترديدي در اصل وقع آن داشته باشد، يا اعتقادش به آن سست و ضعيف باشد، انتظارش هم به همان اندازه کم و ضعيف و سست خواهد بود و چه بسا به صفر برسد.

يقين قوي و محکم در اين مسئله رابطه ي مستقيم با ايمان و اعتقاد شخص به وعده هاي قرآن و سنت دارد و هر قدر اين ايمان و اعتقاد راسخ تر و عميق تر شود، خودبخود انتظارش نسبت به وقوع آن هم شديدتر خواهد شد.

دوم، نزديک دانستن امر ظهور: ممکن است کسي به اصل ظهور حضرت يقين داشته باشد ولي وقوع آن را در آينده اي دور ببيند. در اين صورت انتظارش نسبت به آن سست و ضعيف مي شود. ولي اگر آنچنانکه در احاديث اهل بيت(ع) آمده است، امر ظهور را دور نپندارم، بلکه آن را نزديک ببينيم، آنگاه انتظار ما نسبت به آن شديدتر مي گردد. اينکه فرموده اند:

انّهم يرونه بعيداً و نراه قريباً. (6)

آنها (کافران و ناباوران) ظهور امام(ع) را دور مي بينند، ولي ما آن را نزديک مي بينيم.

براي اين است که حالت انتظار در ما شديدترمي گردد. چنين اعتقادي خودبخود درجه ي انتظار را در انسان بالاتر مي برد.

البته نزديک دانستن ظهور با «استعجال» که در روايات مذمت شده کاملاً متفاوت است و لازمه ي آن پيشگويي در مورد زمان ظهور هم نيست. (7)

سوم، دوست داشتن ظهور امام(ع): کسي که به ظهور امام زمان(ع) صددرصد معتقد است و وقوع آن را هم نزديک مي بيند، هر قدر آن وضعيت موعود را بيشتر دوست بدارد، انتظارش نسبت به آن بيشتر خواهد بود؛ و اگر آن را خوش نداشته باشد، انتظارش ضعيف و سست مي شود. اين دوست داشتن تنها زماني به وجود مي آيد که مؤمنان تصوير روشني از زمان ظهور حضرت داشته باشند تا اينکه نه تنها از آن نترسند بلکه براي وقوعش لحظه شماري کنند.

در قرآن و سنت، بشارت هاي متعددي در مورد نعمت هاي بي نظير زمان ظهور ذکر شده است که در بخش دوم کتاب به گوشه اي از آن اشاره خواهد شد. اعتقاد و باور محکم نسبت به اين بشارت ها، خود به خود انتظار مؤمن را نسبت به آن بالا مي برد.

چهارم، دوست داشتن خود امام عصر(ع): هر کس محبت و علاقه اش به امام زمان(ع) بيشتر باشد، ظهور ايشان را بيشتر دوست مي دارد و قهراً انتظارش نسبت به قدوم ايشان بيشتر و قوي تر خواهد بود.

با وجود اين چهار عامل، انتظار نسبت به ظهور امام(ع) بايد اين مقدمات را تقويت کرد. امر به انتظار حضرت، در حقيقت امر به ايجاد اينهاست. و اگر بعضي از اينها هم اختياري نباشند، بايد مقدمات آنها را فراهم کرد.

مثلاً محبت به امام(ع) به محض اراده ي انسان و اختيارش حاصل نمي شود و ايجاد آن هم احتياج به مقدماتي دارد. زيرا چنين نيست که به محض اراده ي انسان، محبت نسبت به چيزي يا کسي در او به وجود آيد. بايد با انجام افعال اختياري مناسب، کم کم زمينه هاي ايجاد آن را فراهم کرد تا خداوند لطف کند و محبت انسان را نسبت به امامش بيشتر کند.

به طور کلي شايد بتوان مهم ترين عامل را در ايجاد محبت نسبت به امام عصر(ع) و ظهور ايشان، معرفت آن عزيز دانست که در محل خود درباره ي زمينه هاي اختياري آن بحث شده است. (8)

در مورد عامل اول و دوم نيز آشنايي بيشتر با کتاب و سنت و بشارت هاي مذکور در آنها، از طريق مطالعه کردن و جدي گرفتن و اهميت دادن و ... که همه، افعال اختياري هستند، مي تواند زمينه ساز علم و ايمان قوي تر و باور محکم تر باشد. به طور کلي عمل به وظايف اهل معرفت امام(ع) در زمان غيبت ايشان، در اين خصوص مي تواند بسيار مؤثر باشد که توضيح آنها در محل مناسب خود آمده است.

ناگفته نماند که امر به انتظار و به طور کلي همه ي امور غير اختياري که در شرع موارد متعددي از آنها به چشم مي خورد، باعث مي شود که توجه مکلف نسبت به آن جلب شود و فکر و دل او را به خود مشغول نموده، آن را مهم بشمارد و براي تحقق بخشيدن آن به فکر و تلاش بيفتد و اين خود يک عامل اصلي براي به وجود آمدن آن حالت غير اختياري است. پس اوامري که در دين نسبت به امور غير اختياري (از جمله انتظار) وارد شده است، در تحقق آنها بسيار مؤثر مي باشند.

برگرفته از کتاب سلوک منتظران

نوشته دکتر سيد محمد بني هاشمي

پي نوشتها

1- معاني الاخبار ص 185 و 186.

2- اصول کافي، کتاب الايمان و الکفر، باب دعائم الاسلام، ح 13.

3- غيبت نعماني باب 11 ح 16.

4- کمال الدين ج 2 ص 377 باب 36 ح 1.

5- البته انتظار ظهور يک مصلح جهاني در غيراسلام هم مطرح بوده است ولي مبناي ما در اين کتاب بحث انتظار در فرهنگ اماميه (شيعيان دوازده امامي) است که در آن، منجي بشر شخص حضرت حجة العسکري عجل الله تعالي فرجه الشريف هستند و انتظار را صرفاً نسبت به ظهور ايشان مطرح مي کنيم.

6- بحار الانوار ج 102 ص 112.

7- توضيح بيشتر در اين زمينه را مي توانيد در کتاب «معرفت امام عصر(ع)» صفحات 274 تا 276 ملاحظه کنيد.

8- درباره ي اين بحث مي توانيد به بخش دوم کتاب «معرفت امام عصر(ع)» و همچنين بخش دوم کتاب «آفتاب در غربت» مراجعه کنيد.

لينک ها

در انتظار يار (منوي معارف)

غيبت امام عليه السلام؛ بزرگترين گرفتاري عصر(1)

غيبت امام عليه السلام ،بزرگترين گرفتاري عصر (2)

غيبت امام عليه السلام ،بزرگترين گرفتاري عصر (3)

وجوب انتظار(1)

وجوب انتظار(1)

انتظار؛ شرط قبولي اعمال

هر عمل ديني براي آنکه عبادتي مقبول در پيشگاه خداي متعال تلقي شود، بايد شرايطي داشته باشد که بخش عمده اي از اين شرايط به شخص عمل کننده مربوط مي شود. اينها همان اموري است که گاهي به عنوان «دين» از آن ياد مي شود؛ دين صحيح و مطابق خواست خداوند. در فرمايش اميرمؤمنان(ع) به اين حقيقت اشاره شده که هيچ کار خوبي از غير شخص ديندار پذيرفته نيست:

ايّها النّاس! دينکم! دينکم! تمسّکوا به ولايزيلنّکم احدٌ عنه. لأنّ السّيّئة فيه خيرٌ من الحَسَنة في غَيره لأنّ السيّئة فيه تغفر و الحسنة في غيره لا تقبل.

اي مردم! مراقب دين خود باشيد! مراقب دين خود باشيد! به آن تمسّک کنيد و کسي شما را از آن خارج نسازد و برنگرداند. زيرا کار بد در دين، از کار خوب در غير دين بهتر است. چون کار بد در دين بخشوده مي شود، اما کار خوب در غير دين پذيرفته نمي شود.

پس قبل از انجام هر عملي، بايد ديني را که شرط پذيرفته شدن همه ي اعمال است، بشناسيم. و اين امر با مراجعه به احاديث کاملاً روشن مي گردد.

فردي در حالي که نوشته اي همراه خود داشت، خدمت حضرت باقرالعلوم(ع) رسيد. ايشان پيش از آنکه او نوشته اش را باز کند، فرمودند:

هذه صحيفة مخاصمٍ يسأل عن الدّين الذي يقبل فيه العمل.

اين، نوشته ي بحث کننده اي است که سؤال مي کند درباره ي آن ديني که عمل در آن پذيرفته است.

آن شخص گفت: خدا شما را رحمت کند. اين همان چيزي است که من مي خواهم. آنگاه حضرت فرمودند:

شهادة أن لا اله الاّ الله وحده لا شريک له و أنّ محمداً(ص) عبده و رسوله، و تقرّ بما جاء من عندالله، والولاية لنا اهل البيت، و البرائة من عدوّنا، والتّسليم لأمرنا، والورع، و التواضع، و انتظار قائمنا؛ فإنّ لنا دولةً إذا شاءالله جاء بها.

گواهي دادن به توحيد پروردگار و اينکه حضرت محمد(ص) بنده و فرستاده ي اوست، و اقرار به آنچه از جانب خداوند آمده و پذيرفتن ولايت ما اهل بيت(ع)، و بيزاري جستن از دشمنان ما، و تسليم شدن نسبت به امر ما، و ورع، و فروتني، و در انتظار قيام کننده ي ما بودن؛ چون براي ما دولتي است که که هرگاه خداوند بخواهد، آن را محقّق مي سازد.

طبق اين بيان، انتظار قائم اهل بيت(ع) از ارکان ديني است که عمل در آن پذيرفته مي شود.

در حديث ديگري ابوبصير از حضرت صادق(ع) نقل مي کند که ايشان روزي چنين فرمودند:

ألا اخبرکم بما لا يقبل الله عزّ و جلّ من العباد عملاً الاّ به؟

آيا شما را خبر ندهم به آنچه خداي عز و جل هيچ عملي را از بندگان جز به سبب آن نمي پذيرد؟

ابوبصير عرض مي کند: بله، بفرماييد. آنگاه حضرت چنين توضيح مي دهند:

شهادة أن لا اله الاّ الله و انّ محمّداً (ص) عبده [و رسوله]، والاقرا بما امرالله، والولاية لنا، و البرائة من اعداءنا – يعني الأئمة خاّصةً – و التسليم لهم، و الورع، و الاجتهاد، و الطّمأنينة، و الانتظار للقائم(ع). (3)

گواهي دادن به توحيد پرودگار و اينکه حضرت محمد (ص) بنده (و فرستاده ي) اوست، و اقرار به آنچه خداوند دستور فرموده، و ولايت ما، و بيزاري جستن از دشمان ما – منظور خصوص ائمه(ع) است – و تسليم شدن نسبت به ايشان، و ورع، و کوشش (در راه عمل به شرع)، و طمأنينه، و در انتظار حضرت قائم(ع) بودن.

بنابراين هيچ عملي در دين، بدون حالت انتظار مهدي موعود(ع) مقبول درگاه الهي نيست. منظور از مقبول شدن اين است که آن عمل، عبادتي تلقي شود که مشمول پاداش پروردگار قرار گيرد و باعث تقرب شخص به پيشگاه الهي شود.

پاداش هايي که براي انجام يک عمل خاص در کتاب و سنت آمده است، همگي بر عمل مقبول، مترتّب مي شود و اگر آن عمل، حائز شرايط قبولي نباشد، انجام دهنده ي آن استحقاق هيچگونه پاداشي از جانب خداوند ندارد. با اين وصف بدون حال انتظار قائم (ع)، استحقاق هيچ خير و پاداشي بابت انجام عبادات براي انسان پديد نمي آيد.

البته اگر خداوند بخواهد از روي فضل و کرم خويش، يک عبادت ناقص و فاقد بعضي شرايط را از بنده اي بپذيرد، بحث ديگري است، ولي آنچه طبق وعده هاي الهي و براساس مقررات وضع شده، سبب قبولي اعمال است، همان شرايط اعلام شده مي باشد.

برگرفته از کتاب سلوک منتظران

نوشته دکتر سيد محمد بني هاشمي

مرحله اول از لوازم انتظار (قسمت سوم)

همانطور که در مقاله قبل گفته شد، آنچه اهميت دارد اين است که انسان در مواجهه با حرام چگونه خويشتن داري و خود نگهداري کند. ميزان ارزش اعمال انسان به همين عامل بستگي دارد که تقوا ناميده مي شود.

ابوبصير از امام صادق عليه السلام نقل کرده است که فرمودند: لا والله لا يقبل الله شيئاً من طاعته علي الاصرار علي شي ء من معاصيه. نه، قسم به خدا، خداوند هيچ طاعتي را با وجود اصرار (شخص) بر يکي از گناهان خود نمي پذيرد.

معناي اصرار اين نيست که شخص گناهي را به طور مکرّر انجام دهد، بلکه اگر نسبت به انجام يک گناه بي باک و لاابالي باشد، اهل اصرار بر آن شمرده مي شود. جابر از امام باقرعليه السلام در توضيح آيه شريفه:

«و لم يصرّوا علي ما فعلوا و هم يعلمون» نقل کرده است:

الاصرار هو ان يذنب الذّنب فلا يستغفرالله و لا يحدّث نفسه بتوبة. فذلک الاصرار.

اصرار اين است که گناهي را مرتکب شود ولي از خدا (به خاطر آن) طلب مغفرت نکند و به فکر توبه اي (از آن گناه) نباشد. پس اين حالت (همان) اصرار است.

توبه به معناي بازگشتن است. و کسي که به فکر توبه نيست، در حقيقت تصميم به بازگشت از گناه خود ندارد. بنابراين اگر باز هم امکان تکرار آن برايش آيد، از ارتکاب آن هيچ ابايي ندارد. و معناي اصرار بر گناه همين است و اين لازمه بي تقوايي مي باشد. شخص متّقي نسبت به هيچ گناهي- ولو يک گناه- چنين حالتي ندارد، و اگر گناهي مرتکب شود يا گناه گذشته خود را تکرار کند، پس از هر بار انجام آن، فوراً پشيمان شده، به فکر توبه و استغفار مي ا فتد و هيچگاه نسبت به آن بي تفاوت و لاابالي نمي باشد.

آيه شريفه اي که جابر، تفسير قسمتي از آن را از امام باقرعليه السلام نقل کرده، در وصف اهل تقوا آمده است. مضمون خود آيه همراه با توضيح امام عليه السلام به روشني، ارتباط تقوا را با اصرار نداشتن بر گناه بيان مي کند. به طور خلاصه مي توان گفت: تقوا آن حالت خويشتن داري و خود نگهداري است که انسان مومن را در هنگام مواجهه با گناه، از ارتکاب آن حفظ مي کند. و لازمه وجود اين حالت اين است که شخص باتقوا نسبت به انجام هيچ گناهي- حتي يک گناه- اصرار نداشته باشد، و اگر هم گناهي مرتکب شد، بلافاصله نسبت به آن طلب مغفرت مي کند و به فکر توبه مي افتد.

با اين ترتيب نمي توان گفت که مومن با تقوا هرگز گناهي مرتکب نمي شود. آنچه مسلّماً در او نيست، همان حالت اصرار بر گناه است. و بنابراين گناهاني که گاهي مرتکب مي شود، در واقع لغزش (زلّة) محسوب مي شود.

لغزش وقتي است که اختيار و تصميم قلبي در مورد آن وجود ندارد. کسي که در راه رفتن پايش مي لغزد و به زمين مي خورد، هيچگاه از قبل تصميم به زمين خوردن نگرفته و عمداً به گونه اي راه نمي رود که پايش بلغزد.

مومن با تقوا هم نسبت به ارتکاب گناه همين طور است. او هيچگاه پيش از ارتکاب گناه، بناي بر انجام آن ندارد و حالت بي پروايي و جسارت نسبت به آن در او نيست، امّا ممکن است گاهي در شرايطي قرار گيرد که پايش بلغزد و به درّه گناه سقوط کند، و اگر چنين شد، فوراً پشيمان مي شود و تصميم به ترک آن براي هميشه مي گيرد. و اگر به فرض بار ديگر هم چنين اتفاقي تکرار شود، باز هم همان پيامد را خواهد داشت، و هيچگاه مومن متّقي مجوّز انجام گناه را در هيچ حالي- حتي براي يک بار هم- به خود نمي دهد.

اگر چنين صفتي در شخصي باشد، اميد است که خداوند اعمال خويش را بپذيرد و گناهانش را هم عفو نمايد. ولي اگر اين صفت در کسي نباشد، نمي تواند اطميناني نسبت به شمول رحمت و مغفرت الهي در حق خود داشته باشد.

حضرت موسي بن جعفرعليه السلام همين حقيقت را با تعبير ديگري از پدر گرامي خود نقل فرموده اند:

کثيراً ما کنت اسمع ابي يقول: ليس من شيعتنا من لا تتحدّث المخدّرا بورعه في خدور هنّ. و ليس من اوليائنا من هو في قرية فيها عشرة الاف رجل فيهم [من] خلق الله اورع منه.

من از پدرم بسيار مي شنيدم که مي فرمود: از شيعيان ما نيست کسي که (در تقوا و ورع به اندازه اي شهرت نيافته باشد که) زنان پرده نشين در پس پرده خويش از ورع او سخن نگويند. و از دوستان ما نيست کسي که در شهري با ده هزار نفر مرد باشد که در ميان آنها خدا مخلوقي با ورع تر از او داشته باشد.

عفّت و پاکي دوست امام عصرعليه السلام بايد آنقدر شديد باشد که حتي مخدّرات که پرده نشين هستند و تماس مستقيمي با مردان نامحرم ندارند، از ورع و پاکدامني اين مومن، در پس پرده سخن بگويند. آري؛ اين است صفت منتظر فرج امام عليه السلام.

برگرفته از کتاب سلوک منتظران

نوشته دکتر بني هاشمي

مرحله اول از لوازم انتظار (قسمت دوم)

در کنار عمل به واجبات و هم ارز آن، پرهيز و دوري از محرّمات الهي است. منتظر امام زمان عليه السلام به دنبال راهي است که او را به ايشان هر چه بيشتر نزديک سازد تا هنگام استقبال از مولايش جزء دوستان و عزيزان ايشان قرار بگيرد. بر طبق احاديث، تقرّب به امام عصرعليه السلام جز از طريق تقرّب به خداوند نيست و بهترين راه تقرّب به پروردگار، حريم گرفتن نسبت به محرّمات است که از آن به «ورع» تعبير مي شود. امام صادق عليه السلام فرمودند:

فيما ناجي الله عزّ و جلّ به موسي عليه السلام: يا موسي، ما تقرّب اليّ المتقرّبون بمثل الورع عن محارمي .

از جمله مناجات هاي خداي عزّ و جلّ با حضرت موسي عليه السلام اين بود که فرمود: اي موسي، کساني که(به من) تقرّب مي جويند، با هيچ وسيله اي همچون پرهيز و حريم گرفتن از محرّمات من، به من تقرّب پيدا نمي کنند.

«ورع» کمالي است در انسان که زمينه پرهيز و حتي فرار از گناهان را در او فراهم مي کند، به طوري که از نزديک شدن به آن وحشت دارد و از ترس اينکه مبادا به حرام بيفتد، به حدّ و مرز آن نزديک هم نمي شود. به همين جهت در ترجمه آن، تعبير حريم گرفتن را به کار برديم.

«ورع» کمالي است در انسان که زمينه پرهيز و حتي فرار از گناهان را در او فراهم مي کند، به طوري که از نزديک شدن به آن وحشت دارد و از ترس اينکه مبادا به حرام بيفتد، به حدّ و مرز آن نزديک هم نمي شود. به همين جهت در ترجمه آن، تعبير حريم گرفتن را به کار برديم.

اگر تقوا و ورع نباشد، اميدي به اعمال خوب آدمي نيست؛ چون همه آنها در معرض تباهي و از دست رفتن است. امام صادق عليه السلام در باره اين آيه شريفه:

«و قدمنا الي ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا».

و به سراغ اعمالي که انجام داده اند رفتيم پس آن را غباري پراکنده (نابود) ساختيم.

چنين فرمودند:

اما والله ان کانت اعمالهم اشدّ بياضاً من القباطي و لکن کانوا اذا عرض لهم الحرام لم يدعوه.

بدانيد قسم به خدا هر آينه اعمال آنها از پارچه هاي نازک کتاني سفيد رنگ، سفيدتر بود، امّا چون در معرض کار حرام قرار مي گرفتند، از آن نمي گذشتند.

کساني که دراين آيه شريفه، اعمالشان «هباء منثوراً» شده است، به فرموده امام صادق عليه السلام اعمالشان بسيار خوب و در مقايسه با پارچه هاي سفيد رنگ کتاني مصري، روشن تر و سفيدتر بوده است. دليل تباه شدن آن اعمال خوب، چيزي نبوده جز اينکه ايشان تقوا نداشتند و اگر در معرض عمل حرامي واقع مي شدند نمي توانستند از آن بگذرند؛ آنقدر خويشتن دار و خود نگهدار نبودند که بتوانند از آلوده شدن به معصيت، خود را سالم نگه دارند.

به صريح قرآن، خداوند فقط از اهل تقوا اعمال خوب را مي پذيرد:

«انّما يتقبل من المتّقين».

اگر تقوا نباشد، هيچ اميدي به پذيرفته شدن اعمال خوب هم نيست و بي تقوايي، همه خوبي ها را نابود مي سازد. تقوا سبب مي شود که هنگام پيش آمدن معصيت، ياد خدا در مومن متّقي زنده گردد و همين ياد است که او را از انجام گناه باز مي دارد.

اگر تقوا نباشد، هيچ اميدي به پذيرفته شدن اعمال خوب هم نيست و بي تقوايي، همه خوبي ها را نابود مي سازد. تقوا سبب مي شود که هنگام پيش آمدن معصيت، ياد خدا در مومن متّقي زنده گردد و همين ياد است که او را از انجام گناه باز مي دارد.

از امام جعفر صادق عليه السلام چنين نقل شده است:

من اشدّ ما فرض الله علي خلقه ذکر الله کثيراً. ... لا اعني سبحان الله و لااله الا الله اکبر، و ان کان منه، ولکن ذکرالله عند ما احلّ و حرّم فان کان طاعة عمل بها و ان کان مصية ترکها.

از سخت ترين اموري که خداوند بر خلق خود واجب ساخته زياد ياد خدا کردن است... مقصودم (گفتن) سبحان الله و الحمدالله و لا اله الا الله و و الله اکبر نيست. گرچه اين هم از مصاديق ذکر خداوند است، ولي منظور ياد کردن خداوند است . دو مورد از آنچه حلال و حرام فرموده که اگر اطاعت (خدا) است به آن عمل کند و اگر معصيت است آن را ترک نمايد.

از سخت ترين اموري که خداوند بر خلق خود واجب ساخته زياد ياد خدا کردن است... مقصودم (گفتن) سبحان الله و الحمدالله و لا اله الا الله و و الله اکبر نيست. گرچه اين هم از مصاديق ذکر خداوند است، ولي منظور ياد کردن خداوند است . دو مورد از آنچه حلال و حرام فرموده که اگر اطاعت (خدا) است به آن عمل کند و اگر معصيت است آن را ترک نمايد.

هر چه تقوا کمتر باشد، غفلت از ياد خداوند بيشتر است و همين غفلت زمينه انجام معاصي را فراهم مي سازد. پس «ذکرالله» نقش اساسي و محوري در ترک گناه و فرار از نافرماني ها دارد و با توجّه به اينکه فرموده اند: «انّ ذکرنا من ذکر الله» و يا اينکه: «انا اذا ذکرنا ذکر الله». مي توان فهميد که ياد اهل بيت عليهم السلام از ياد خداوند جدا نيست و همان اثري که بر ياد کردن خداوند مترتّب است، بر ياد امام عصرعليه السلام نيز بار مي شود.

مي توان فهميد که ياد اهل بيت عليهم السلام از ياد خداوند جدا نيست و همان اثري که بر ياد کردن خداوند مترتّب است، بر ياد امام عصرعليه السلام نيز بار مي شود.

با وجود تقوا گر چه حجم اعمال انسان کم باشد، ولي ارزش آن نزد خداوند زياد است. چون معيار قبولي عمل تقواست و اگر عملي مورد قبول قرار گيرد، ديگر کم نخواهد بود، هر چند که ظاهر آن در مقايسه با بعضي اعمال ديگر ناچيز شمرده شود. حضرت باقرعليه السلام از اميرمومنان عليه السلام نقل کرده اند که ايشان فرمودند:

لا يقلّ عمل مع تقوي. و کيف يقلّ ما يتقبّل؟

هيچ عملي با وجود تقوا کم نيست. و چگونه آنچه که پذيرفته مي شود، کم باشد؟!

زيادي عمل نزد پروردگار متعال با معيار قبولي آن سنجيده مي شود. هر چه شرايط يک عمل به مقبول شدن نزديکتر باشد، آن عمل بيشتر و در ميزان الهي سنگين تر خواهد بود.

زيادي عمل نزد پروردگار متعال با معيار قبولي آن سنجيده مي شود. هر چه شرايط يک عمل به مقبول شدن نزديکتر باشد، آن عمل بيشتر و در ميزان الهي سنگين تر خواهد بود.

مفضّل که يکي از ارادتمندان با اخلاص امام صادق عليه السلام بود نقل کرده است که: زماني در حضور امام عليه السلام سخن از اعمال به ميان آورديم. من گفتم: عمل من چقدر کم و ناچيز است! حضرت فرمودند:! استغفرالله: ساکت شو! از خدا آمرزش بخواه. سپس اضافه فرمودند:

انّ قليل العمل مع التقوي خير من کثير العمل بلا تقوي.

همانا عمل ناچيز همراه با تقوا، بهتر از عمل زياد بدون تقواست.

من پرسيدم: چطور امکان دارد عمل زياد بدون تقوا باشد؟ حضرت فرمودند:

نعم، مثل الرّجل تطعم طعامه و يرفق جيرانه و يوطي رحله، فاذا ارتفع له الباب من ا لحرام دخل فيه. فهذا العمل بلا تقوي. و يکون الاخر ليس عنده فاذا ارتفع له الباب من الحرام لم يدخل فيه.

آري مانند مردي که از غذاي خود (به مردم) مي خوراند و با همسايگان خود مدارا مي کند و در خانه اش باز است، ولي چون دري از حرام به سويش گشوده شود، داخل آن مي گردد. اين عمل بدون تقواست. و ديگري آن اعمال را ندارد، ولي وقتي دري از حرام به رويش باز گردد، داخل آن نمي شود. (اين مصداق عمل کم امّا با تقواست.)

برگرفته از کتاب سلوک منتظران

نوشته دکتر بني هاشمي

«و امّا انتظار قلبي کامل، پس به اين حاصل مي شود که شخص مومن در هيچ حالي از حالات و هيچ وقتي از اوقات و هيچ مکاني از مکان ها، از ياد امامش و انتظار قدوم مبارکش خالي و فارغ نباشد، بلکه اگر در مجالس و محافل مردم هم حاضر مي شود و با اهل عالم گفتگو مي کند، قلبش پيش امام عليه السلام باشد و به انتظار او و خيال او و شوق وصال او باشد. مثل شخصي که اولادش منحصر باشد به يک نفر و آن يک نفر هم به جميع کمالات آراسته باشد و وجودش انواع و اقسام فوائد و منافع را براي اين شخص داشته باشد و به سفري رفته باشد و اين پدر از جا و منزل او خبر نداشته باشد، تصور کن آيا يک ساعت از خيال او بيرون مي رود، با آنکه از جستجوي او تغافل مي کنند؟ حاشا و کلاً! بلکه شب و روز، بلکه در تمام ساعات و حالات و حرکات و سکنات، محبوب او پيش نظر او ممثّل است چنانچه شاعر گفته:

اي غايب از دو ديده چنان در دل مني                         کز لب گشودنت به من آواز مي رسد

... و همين که انتظار قلبي به اين درجه از کمال رسيد، آثار ظاهريه او هم به درجه کمال مي رسد.»

زندگي با ياد امام زمان عليه السلام از جنبه تربيتي بسيار بسيار سازنده است و خيرات و برکات زيادي از اين طريق به شخص منتظر مي رسد. ياد امام عليه السلام و توجّه دائمي به ايشان باعث مي شود که انسان در همه صحنه هاي زندگي اش مطابق با خواست ايشان عمل کند و حرکات و سکناتش را با پسند ايشان تنظيم کند.

شاهد دانستن ايشان در همه امور- چه کارهاي پنهان و چه آشکار- سبب مي شود تا منتظر فرج، دست از پا خطا نکند و همواره مسيري را پيش بگيرد که به جلب رضاي خاطر امامش اطمينان حاصل کند. حفظ دين براي اين شخص مهم تر از هر مساله ديگري است و حاضر نيست به هيچ قيمتي و براي رسيدن به هيچ لذّتي از کسب خشنودي امامش صرف نظر کند. چون مي داند که اهل تقوا محبوب مولايش هستند، در تهذيب نفس خويش از رذائل اخلاقي و مفاسد روحي مي کوشد و نمي تواند خود را در وضعيتي ببيند که اگر مولايش ظهور فرمود، از ديدن روي ايشان احساس شرمندگي و خجالت بکند. لذا خود را همواره به گونه اي مي سازد که در اولين نگاه، لبخند خشنودي مولا را به روي خود اميد داشته باشد.

اينجاست که پرداختن به تهذيب نفس و شناخت راههاي آن براي منتظر فرج اهميت ويژه اي پيدا مي کند. ما در اين خصوص بر سه محور اساسي تربيت روحي که نقش مهمّي در سازندگي انسان دارند، اشاره مي کنيم:

1- رعايت تقوا و ورع، اهتمام به واجبات و پرهيز از محرّمات

اولين و پايه اي ترين شرط سازندگي خود، عمل به واجبات ديني و اهتمام داشتن نسبت به انجام آنهاست. مومن منتظر نمي تواند ببيند که واجبي از او فوت مي شود و مي داند که محبوب ترين کارها نزد خداوند، عمل به فرائض است. امام صادق عليه السلام فرمودند:

قال الله تبارک و تعالي: ما تحبّب اليّ عبدي باحبّ ممّا افترضت عليه.

خداوند تبارک و تعالي فرمود؛ بنده من به وسيله چيزي محبوبتر از انجام واجبات به من اظهار دوستي نکرده است.

البته مقيّد شدن به انجام واجبات سختي دارد و مطابق طبع حيواني و راحت طلب نفس انسان نيست، ولي منتظر واقعي بر اين امر صبر پيشه مي کند و خود را بر خلاف اميال نفساني به انجام آنها مقيّد مي سازد.

امام صادق عليه السلام در ذيل آيه شريفه:

«يا ايّها الّذي امنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتّقوا الله لعلّکم تفلحون» فرمودند: اصبروا علي الفرائض بر (انجام) واجباب صبر کنيد.

اگر عمل به واجبات زحمت و سختي نداشت، تعبير «صبر» در مورد آن مناسب نبود. انسان بايد براي درک اين مقام قدري خودش را به زحمت بيندازد و مقيد کند تا به انجام طاعات عادت کند و کم کم سختي و تلخي ابتدايي انجام آن- که احتمالاً براي بعضي افراد وجود- به سهولت،به شيريني و لذّت تبديل شود. منتظر واقعي به درجه اي از ايمان مي رسد که توفيق در عمل به واجبات بيش از هر لذّت ديگري برايش شيرين است و ارتقا يافتن به رتبه متّقيان از هر چيز ديگري او را بيشتر خوشحال مي سازد. او مي داند که بالاترين درجه تقوا از طريق عمل به واجبات براي او حاصل مي شود. پيامبر خدا صلي الله عليه و اله و سلم فرمودند:

اعمل بفرائض الله، تکن اتقي الناس.

به واجبات الهي عمل کن تا متقي ترين مردم باشي.

همچنين بالاترين عبادت خداوند همين است که کسي واجبات را درست ادا نمايد. رسول خدا صلي الله عليه و اله و سلم فرمودند:

اعبد الناس من اقام الفرائض.

عابدترين مردم کسي است که واجبات را به پا دارد.

برترين عبادت خدا را اعمال مستحبّي ندانسته اند و عابدترين فرد کسي نيست که مستحبّات بيشتري انجام دهد. با اين وجود ارزش انجام مستحبّات و تاثير آن در بالا بردن مرتبه عبادت، غير قابل انکار است.

برگرفته از کتاب سلوک منتظران

نوشته دکتر بني هاشمي